Diyanet işleri başkanı kim kurdu ?

Diyanet İşleri Başkanı Kim Kurdu? – Bir Felsefi Sorgulama

Giriş: Bilginin ve İnancın Kesişimi

İnsanoğlu, varoluşunun en başından beri inanç ile bilgi arasındaki ince çizgide yürür. Bir yanda Tanrı’nın varlığına dair metafizik bir güven, diğer yanda aklın sorgulayıcı ısrarı… “Kimin adına konuşuyoruz, kimin inancını temsil ediyoruz, kimin bilgisini paylaşıyoruz?” sorusu, sadece dinî kurumların değil, insanın kendi varlığının da merkezindedir. Bu bağlamda “Diyanet İşleri Başkanlığı’nı kim kurdu?” sorusu yalnızca tarihî bir bilgi arayışı değildir; aynı zamanda bir ontolojik, epistemolojik ve etik sorgulamadır.

Ontolojik Bakış: Kurumun Varlığı ve Anlamı

Her kurum, bir varlık biçimidir. Diyanet İşleri Başkanlığı da sadece bir idari yapı değil, inancın kurumsal bedenleşmiş hâlidir. 1924 yılında, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşunun hemen ardından, Mustafa Kemal Atatürk’ün kararıyla kurulan bu kurum, dinin devlet içindeki yerini yeniden tanımlamak için doğdu.

Ontolojik olarak bu, “devletin din üzerindeki varlık biçimi”dir. Diyanet’in kurulmasıyla birlikte din, bireysel bir vicdan meselesi olmaktan çıkıp kurumsal bir düzenin içine alınmıştır. Bu durum, “din devlet için mi vardır, yoksa devlet din için mi vardır?” sorusunu da beraberinde getirir. Kurumun varlık nedeni, laikliğin dinle kurduğu ilişkiyi anlamada kilit bir rol oynar.

Epistemolojik Bakış: Bilginin Kaynağı ve Otoritesi

Bilgi kimindir? Diyanet İşleri Başkanlığı, bilgi üreten bir kurum mudur yoksa var olan bilgiyi yorumlayan bir otorite mi? Bu sorular bizi epistemolojiye, yani bilginin doğasına götürür. Diyanet, İslam’ın kutsal metinlerini yorumlama gücünü elinde bulundurur. Ancak bu yorumlama süreci, bilgiye değil, otoriteye dayalı bir epistemoloji üretir.

Burada felsefi bir gerilim ortaya çıkar: “Gerçek bilgi, özgür aklın ürünü müdür, yoksa toplumsal düzenin dayattığı bir söylem mi?” Diyanet’in fetvaları, vaazları ve dini rehberlikleri, bireyin Tanrı ile ilişkisine aracılık eder. Böylece dinî bilgi, kişisel tecrübeye değil, kurumsal otoriteye bağlı hale gelir. Bu durum, bireyin kendi dinsel bilincini şekillendirme özgürlüğünü ne ölçüde sınırlar?

Etik Perspektif: İnançta Sorumluluk ve Devletin Rolü

Etik açısından bakıldığında, Diyanet’in kuruluşu bir “sorumluluk paylaşımı” olarak da okunabilir. Devlet, dinin kötüye kullanılmaması için bir otorite kurarken, aynı zamanda dinin özerkliğini sınırlandırmış olur. Burada bir denge arayışı vardır: Laikliğin etik temeli, bireyin inancını korurken, toplumun çıkarlarını da gözetmektir.

Ancak bu denge, her dönemde aynı şekilde korunamaz. Etik soru şudur: “Devlet, dini düzenlerken ne kadar müdahil olabilir?” Diyanet, bir yandan dini toplumsal barışın aracı olarak kullanırken, diğer yandan bireysel inanç çeşitliliğini ne ölçüde temsil edebilir?

Tarihsel Gerçek: Kurucu ve Kurucu Düşünce

Diyanet İşleri Başkanlığı, 3 Mart 1924 tarihinde kabul edilen Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile birlikte, Mustafa Kemal Atatürk’ün önderliğinde kuruldu. Bu, Osmanlı’daki Şeyhülislamlık makamının kaldırılması ve din hizmetlerinin modern, merkezi bir yapı altında yeniden düzenlenmesi anlamına geliyordu. Kurumun ilk başkanı, Rıfat Börekçi idi. Ancak bu tarihsel bilgi, felsefi soruyu ortadan kaldırmaz; tam tersine derinleştirir:

“Bir kurumun kurucusu, gerçekten o kurumu kuran kişi midir, yoksa o fikri mümkün kılan düşünce midir?” Belki de Diyanet’i kuran kişi Atatürk değil, modernliğin getirdiği akıl-din ayrımıdır.

Sonuç: İnanç, Bilgi ve Varoluş Arasında

Diyanet İşleri Başkanlığı, sadece tarihî bir kurum değil, Türkiye’nin din-devlet ilişkisini anlamada bir felsefi laboratuvardır. Onun varlığı, dinin modern dünyadaki anlamına dair süregelen tartışmanın canlı bir örneğidir.

Son bir soru bırakmak gerekir: “Bir inanç, devletin gölgesinde ne kadar özgür kalabilir?”

Belki de asıl mesele, Diyanet’in kim tarafından kurulduğu değil; bizim inancı kimden öğrendiğimizdir.